שערי מדע: זכרון




פארווארט


לקראת הזמן החדש, בעטן מיר פונעם אדון כל אז מיר זאלן מצליח זיין ארויסצוקומען מיט די מאמרי ׳שערי מדע׳ מער אפט, וחפץ ה׳ בידינו להצליח.

אין די לעצטערע וואכן האט די אלגעמיינע וועלט שטודירט די מושג פון ׳זכרון׳: סיי ווילאנג אויפצוריק מ׳קען געדענקען. ווי אויך אויב די מח פון א מענטש קען מישן פאקטן מיט דמיונות אז מ׳זאל באמת האלטן אז מ׳געדענקט עפעס און ס׳זאל זיין א חלק דמיון און א חלק פאקטן.

כדרך ישראל ואורייתא ווען חקירות קומען ארויף ווענדט מען זיך צו די הייליגע חז״ל און די ספרי קדמונינו צו זעהן וואס די אמת׳ע מהלך איז ביי אזאנע פעלער. מיר האבן אפירגעזוכט מאמרי ׳שערי מדע׳ ווי עס איז שוין אין די פריערדיגע יארן ארומגערעדט געווארן איבער זכרון, עדות והמסתעף, און מיר האבן עס אייך דא צוגעברענגט כשלחן ערוך.

זכרון איר באגריף:


'זכרון' באדייט דאס מעגליכקייט פונעם מענטש צו קענען ארויפברענגען וויסענשאפט פון די פארגאנגענהייט. די כוזרי (ה,יב) רופט אן 'זכרון' די 'כח השומר'[א] וואס טוט טוט אוועקלייגן די זאכן וואס מ'האט אויפגעכאפט דורך די פינף חושים. דאס געדענקען איז איינגעטיילט אין צוויי חלקים, איינס וואס ווערט אוועקגעלייגט אין די טיפע מח קאמערן און מ'טוט עס נאר ארויפברענגען ווען מ'דארף זיך דערמיט באנוצן, צב"ש א גרויך. די צווייטע חלק איז וואס מ'געדענקט אויפן ארט און מ'באנוצט זיך דערמיט כסדר ווי צב"ש דערקענען פנימ'ער אד"ג. זכרון איז נישט קיין הונדערט פראצענטיגע זאך, צומאל קען טראפן פון דמיון און כוואליעס פון כח הציור זיך אויסמישן מיט די זכרון און עס פארוואנדלען און א 'מציאות', און די מענטש וועט ביי זיך האלטן חי וקים אז אזוי און אזוי האט ער געזעהן. דאס קען זיין א פראבלעם ביי 'עדות'.

אין די קומענדיגע מאמר וועלן מיר בעז"ה ארומרעדן איבער 'עדות און זכרון', ווי אויך פון ווען אן א קינד פאנגט אן צו דערקענען א מאמע. צווישן די מאמרים וועלן פארשידענע נושאים און קרישקעלעך ארויסשפראצן, און וועט מחיה נפשות זיין און פארשטערקערן די קדושה פון דברי חז"ל און מציאותו יתברך שמו.

בנוסף האבן מיר צוגעלייגט די 'להלומדים', כשמו כן הוא, פאר די וואס ווילן זיך מעמיק זיין בחלק התורני והלמדני זאלן האבן די מעגליכקייט.

עדות און זכרון


עדות איז פון די שטערקסטע באווייזן וואס קען באשליסן טויט און לעבן, ארים אדער רייך. אין די וועלט בכלל איז אנגענומען אז א עד ראיה, א אי"י (אויגן) וויטני"ס (עדות) איז זייער א שטארקע באווייז קעגן א באשולדיגטע. ווען עס איז נישטא קיין 'לעבעדיגע עדות', ווערט די קעי"ס שוואכער, און הייסט א 'סירקא"מ סטענשע"ל' קעי"ס, דאס הייסט אז עס איז געבויט אויף השערות און נישט אויף קיין לעבעדיגע עדות.

אבער פאר עטליכע יאר צוריק איז ערשינען א לענגערע באריכט פון א פראפעסאר, און עס האט אריינגעווארפן צווייפלען אין די קראנטקייט פון א עד ראיה. די צווייפלן איז געבויט אויף גאר א אינטערעסאנטע פאקט ווי אזוי די 'זכרון' פון א מענטש ארבעט.

ווי עס שטעלט זיך ארויס קען די 'עד' אליינ'ס האלטן אז ער זאגט 'אמת', אפילו במציאות איז עס נישט געווען אמת. דאס הייסט נישט אז אז ער זאגט ליגענט נאר לויט ווי אזוי די זכרון ארבעט, וועט דער מענטש האלטן באמת אז ער זאגט יעצט אמת וואס ער האט געזעהן.

די פארשונג איבער 'זכרון' צייגט, אז אונזער מח ארבעט נישט ווי א 'ווידיא' וואס ווען מ'טראכט צוריק וואס מ'האט געזעהן שפילט זיך די גאנצע סצענע איבער אין מח. נאר מיט די צייט קען די זכרון משלב זיין אנדערע פאקטן פון גאר אנדערע מעשיות, און עס אריינמישן מיט די סצענע [פאר א דוגמא קען מען ניצן א 'חלום', ווי וואס מ'טראכט בייטאג מישט זיך אויס פאר איין לאנגע מעשה].

די מח קאמערלעך טוען אריינלאזן פארגרייזטע, אדער זאכן וואס זענען נישט רעלעווענ"ט פאר די מעשה וואס מ'האט געזעהן. און ווען דער עדות זאגט עדות וואס ער האט געזעהן, זאגט ער עס איבער פון זיין זכרון, און פאלשע חלקים מישן זיך אריין. די פאלשע חלקים קענען אויך קומען פון אינדערויסן, צב"ש ער ליינט איבער א צייטונג וואס דערציילט די נייעס איבער די פאסירונג וואס ער האט געזעהן, און שפעטער ווען עס קומט עדות צו זאגן, וועט ער אומווילענדיג דערציילן פאקטן וואס ער האט באמת נישט געזעהן, אבער זיין זכרון וועט אים זאגן אז ער האט עס געזעהן (און נישט אז ער האט עס געליינט).

נאך א פאקט. פון ווען מיינט איר פאנגט מען אן צו פארגעסן? שוין צוואנציג מינוט נאך די פאסירונג, געשעהט שוין א נידערלאגע אין די פרטיותדיגע און מדוקדק'דיגע טיילן. די צווייטע טאג געשעהט שוין א דראסטישע טויש אין די זכרון. און ביי רוב מענטשן, נאך זעקס טעג געדענקט מען שוין כמעט נישט די 'פרטים' פון די מעשה, און עס בלייבט נאר איבער די 'כללים'. [אגב, דעריבער איז פארשטענדליך אז יעדע זיבעטן טאג איז שבת קודש, אז 'זכור את יום השבת לקדשו' זאלן די פרטים אויך נישט פארגעסן ווערן].

דעריבער טענה'ט דער פראפעסאר, אז די אופן ווי אזוי די ווערטער פון א 'עדות ראיה' ווערט אנגענומען איז טעות מיסודה. פאר פערציג יאר צוריק איז פאר די פראפעסאר געלונגען אויפצווייזן די אומשולד פון איינעם וואס מ'האט באשולדיגט אין מארד. די אויפווייז איז געווען, דורכדעם וואס איז פארן פראפעסאר געלונגען צו צייגן אז די 'זכרון' פון די עד איז נישט באגלייבט.

וואונדער איבער וואונדער, מערערע געריכטן פארלאנגן א 'צווייטע עדות'! ווייל אויף איינס, איז מען מסופק צו מ'קען זיך פארלאזן, צוליב די 'זכרון פארפירעריי'.

לא יקום עד אחד באיש


די הייליגע תורה לערנט אונז שוין "לא יקום עד אחד באיש, וגו' על פי שני עדים או על פי שלשה יקום דבר". מ'דארף האבן 'צוויי עדות' צו קענען [ב] באשולדיגן א מענטש. פארוואס צוויי? די נתיבות (קמה-ב) זאגט אז עס איז מסברא, ווייל 'צוויי' זאגט מען נישט אז זיי זאגן ליגענט. לאמיר עס ברייטער אויסשמועסן, אויב קוקט מען אריין אין פרק חמישי פון מסכת סנהדרין (היו בודקין) זעהט מען איבער די צוגאנג פון די 'דרישות וחקירות' וואס מ'האט יעדע עד פארזוך אויסגעפרעגט און דערנאך האט מען געזעהן צו זיי זאגן די זעלבע [ג].

מ'פארציילט אז איינמאל האבן אנשי בליעל אין די שטאט ווילנא געמאכט א נידריגע בלבול אויף איינע פון די נכבדי העיר, און זיי האבן געדינגן עדי שקר וואס זאלן פאלש עדות זאגן אין בי"ד. ווען די מעשה איז אנגעקומען צו די אויערן פון די הייליגע גר"א זצוק"ל, האט ער חושד געווען אז עס האנדעלט זיך פון א פאלשע מעשה. דעריבער האט דער גר"א אליינס געוואלט חוקר ודורש זיין די עדים. ווען זיי זענען געקומען צום גר"א, האט יעדע איינע פון די עדים באזונדער פארציילט די מעשה. נאכן זיי אויסהערן האט דער גר"א פארמאכט זיינע אויגן, און האט זיך געגעבן א שטעל אויף און אויסגערופן, עדי שקר זענען ענק, די עדים האבן זיך דעשראקן און האבן מודה געווען אז זיי זענען געדינגען געווארן עדות צו זאגן.

האבן די דיינים געפרעגט דעם גר"א, ילמדנו רבינו, פון ווי האט דער רבי געוויסט אז זיי זענען פאלשע עדות? האט זיי דער גר"א גענטפערט: דאס האב איך מדייק געווען פון די משנה אין סנהדרין (מ.): די משנה זאגט אז בי"ד הערט אויס די עדותשאפט פון יעדע עד באזונדער "אם נמצאו דבריהם מכוונים" איז א סימן אז די עדות זאגן אמת. פארוואס זאגט די משנה די לשון 'נמצאו' ? נאר, זאגט די גר"א, יעדע מענטש פארמאגט א אייגנע סגנון הלשון א שפראך ווי אזוי מ'פארציילט א מעשה וואס מ'האט געזעהן. דעריבער, אויב די דיינים האבן געהערט פון ביידע עדים שונים במקצת אביסעלע אנדערש, אבער נאכן צוגלייכן די צוויי עדות'שאפטן זעען זיי אז אפילו די וועג וויאזוי די מעשה איז פארציילט געווארן איז אנדערש, אבער די עצם מעשה שטימט. דאן איז א סימן אז זיי זענען אמת'ע עדים. אבער דא, האט דער גר"א פארענדיגט, איז נישט געווען קיין שום חילוק אין די אופן וויאזוי זיי האבן פארציילט די מעשה! זיי האבן ממש פארציילט די מעשה די זעלבע ווארט ביי ווארט, דאס איז געווען פאר מיר א סימן מובהק אז זיי זענען אנגעגרייט געווארן דורך איינעם צו זאגן די זעלבע זאך די זעלבע ווערטער אז עס זאל אויסזעהן ווי אמת'ע עדות [ד].

בספר שרגא בטהרה אין די הקדמה (מהמו"ל), ברענגט ער א מעשה וואס דער מחבר הרה״ג רבי שמואל דוד פרידעמאן שליט״א האט געהאט מיט מרא דארעא דישראל מרן מהרי"ץ דושינסקיא זצ"ל, ווען ער איז נאך געווען גאב"ד חוסט איז איינמאל געווען א דין תורה ווי צוויי עדות האבן עדות געזאגט. דער ראב"ד רש"ד פריעדמאן האט חושד געווען אז זיי זענען עדות שקר, וויבאלד נאך זיי עטליכע מאל איבערפרעגן, האבן זייערע ווערטער געשטימט ממש ווארט ביי ווארט. דעריבער האט ער אפגעשריבן די עדותשאפט, און ער האט געבעטן רשות פונעם גאב"ד אפצושטופן די פסק פאר עטליכע חדשים, און נאך עטליכע חדשים האט ער זיי נאכמאל אויסגעפרעגט, און ווידער זייערע ווערטער האט געשטימט אזוי ווי אפאר חדשים צוריק, לבסוף האבן זיי זיך מודה געווען אז זיי זענען באצאלט געווארן עדות צו זאגן.

פון די זעהן מיר אז די 'שונה' די אנדערשקייט פון צוויי מענטשן איז א סיבה און א סברא אז ווען זיי דערציילן ענליך וואס זיי האבן געזעהן זענען זיי באגלייבט. ווייל אפילו יעדער פארזוך טוט זיין זכרון אים פאָפּן, אבער עס פאָפּט זיך אנדערש ביי יעדע מענטש. און דאס וואס זיי זאגן די זעלבע איז א סימן אז ס'איז געווען א מציאות. ווי די קובץ הערות (סג-ג) איז מבאר אז די 'נאמנות' פון 'צוויי' עדים איז א 'בירור גמור' און א 'עד' אחד ווען ער איז נאמן איז עס נישט קיין בירור גמור.

אפילו אויף אזא איינער ווי שלמה המלך, לערנען אונז חז"ל אז ער קען נישט עדות זאגן אליינס ווען עס פארלאנגט זיך צוויי. חז"ל (סנהדרין לז:) דערציילן איבער רבי שמעון בן שטח, וואס לערנט אונז אין אבות (א,ט) והוי מרבה לחקור את העדים וכו' אמר רבי שמעון בן שטח: אראה בנחמה אם לא ראיתי אחד שרץ אחר חברו לחורבה, ורצתי אחריו, וראיתי סייף בידו ודמו מטפטף והרוג מפרפר. ואמרתי לו: רשע, מי הרגו לזה, אני או אתה? אבל מה אעשה שאין דמך מסור בידי, שהרי אמרה תורה (דברים יז:ו) "על פי שנים עדים יומת המת". היודע מחשבות יפרע מאותו האיש שהרג את חברו. אמרו: לא זזו משם עד שבא נחש והכישו ומת.

באידיש: רבי שמעון בן שטח פארציילט אז ער האט געזעהן ווי איינער לויפט נאך א אנדערעם אריין אין א חורבה, און איך בין אים נאכגעלאפן, און איך האב געזעהן א שווערד אין זיין האנט און בלוט האט דערפון גערינען, און דער הרוג האט זיך נאך געווארפן. איך האב אים געזאגט 'רשע' ווער האט דעם איד געהארגעט, איך אדער דו? אבער וואס זאל איך טון אז דיין בלוט איז נישט איבערגעגעבן אין מיינע הענט, ווייל די תורה פארלאנגט אז נאר דורך 'צוויי' עדות יומת המת. אבער דער יודע מחשבות וועט זיך מיט דיר אפערעכענען. און תיכף איז געשעהן אז א שלאנג איז געקומען און אים געביסן און איז אוועק.

הנלמד מזה, איבער די דיני התורה פונעם יוצר האדם וואס כהיום איז אויך קלאר אין די נישט אידישע וועלט אז 'על פי שנים עדים' יקום דבר איז שטארק, דערקעגן 'עד אחד' קען זיין פאלש.

ווילאנג קען מען געדענקען?


די גמרא במס׳ כתובות (כ:): אמר רב חסדא ש"מ מרבי מאיר האי סהדותא עד שיתין שנין מידכר טפי לא מידכר ולא היא התם הוא דלא רמיא עליה אבל הכא כיון דרמי עליה אפילו טובא נמי. לפי פשטות הגמרא, איז לפי רבי מאיר קען א מענטש געדענקען א נארמאלע געשעניש ביז זעכציג יאר. און ביי א פאל אויב דער מענטש ווייסט אז ער וועט דארפן עדות זאגן, וועט ער געדענקען די געשעניש פאר אסאך לענגער.

אין שולחן ערוך (חו״מ סימן כח סי״ג) פסקנ׳ט דער מחבר: כל זמן שזוכר האדם יכול להעיד לעולם ואינו חושש שמא מתוך שנתיישן הדבר הרבה אינו זוכרו על בוריו אפי' אינו נזכר לעדות אלא מתוך הכתב שכשמסרוהו לו כתבו בפנקסו לזכרון דברים ושכח הדבר ואינו נזכר אלא מתוך הכתב יכול להעיד והוא שאחר שראה הכתב נזכר לדבר. – דער סמ״ע על אתר לייגט צו: כל זמן שזוכר האדם כו'. ל"מ אם נעשה מתחלה עד בדברת דאז מתחלה רמיא אנפשיה ואינו שוכחו. אלא אפילו לא נעשה מתחלה עד בדבר מכל מקום כשעתה רמיא אנפשי' לזוכרה מעיד לו ועד"ר.

מיר זעהן אז על פי שלחן ערוך, ווילאנג א מענטש זאגט אז ער געדענקט קען ער עדות זאגן ׳לעולם׳ אייביג, און מ׳איז נישט חושש אז צוליב די אלטקייט פון די זאך געדענקט ער עס שוין נישט אזוי קלאר. און לפי דער סמ״ע אפילו ער האט נישט געטראכט עדות צו זאגן און ער האט בשעת מעשה נישט געלייגט קיין געוויכט אויף עס צו געדענקען, עכ״ז קען ער עדות זאגן אויב געדענקט ער עס יעצט. פרויען זענען פסול לעדות, פארוואס? איינע פון די צען פסולי עדות זענען 'פרויען' די סיבה פארוואס פרויען זענען פסול לעדות איז לכאורה א גזירת הכתוב, כדוגמא ווי די מחבר שרייבט ביי קרובים, ווייל אפילו אזעלכע ברידערס ווי משה און אהרן זענען פסול לעדות, און קיינער וועט נישט זאגן אז זיי זענען נחשד לשקר מחמת נגיעה חלילה. – לעומת זה די סיבה פארוואס גוים זענען פסול לעדות, איז וויבאלד זיי זענען שקרנים/ליגענערס [ה], אבער פרויען האבן בעצם א נאמנות, א פרוי איז באגלייבט צו פירן די אידישע קאך, אלס עד אחד נאמן באיסורין [ו], והא רא'י פרויען זענען באגלייבט ביי עיגונא. מ'קען אויך נישט זאגן אז פרויען זענען נישט נאמן עדות צו זאגן צוליב טפשות, אה"נ אז דעתן קלות, אבער חז"ל לערנען אונז שוין (נדה, ברכות) אז נשים זענען באשאנקן מיט בינה יתירה [ז].

אויב אזוי אז פרויען זענען נאמן און זיי פארמאגן בינה יתירה, דאן פארוואס זענען זיי נישט באגלייבט? [עפ"י ספר והשבת אל לבבך]: ווי באקאנט איז איינע פון די עיקרים אויף וואס מ'גלייבט עדות איז צוליב חקירה ודרישה, עס איז דא דערויף א גאנצע פרק אין מס' סנהדרין דערוועגן, די חקירות ודרישות די אויספארשונגן איז געווען גאר גרונטליך, ווי די מהר"ל ערקלערט אז די בית דין טראגט די טיטל 'בית דין צדק' ווייל די הלכה איז אז אויב כולם חייב, אלע דיינים זאגן אז מ'איז שולדיג, דאן גייט יענער ארויס פריי, ווייל בית דין דארף חוקר ודורש זיין די עדים אויב זיי זאגן אמת און זוכן א זכות פארן באשולדיגטן, און אויב אלע זאגן חייב קומט אויס אז מ'האט נישט גענוג גוט חוקר ודורש געווען און מהפך געווען בזכותו. די תורה הקדושה האט נישט געוואלט אויסשטעלן די אידישע פרוי זאל דורכגיין די אויספארשונגן וואס איז קעגן איר מהות פון באשיידענקייט און געפילן. ווי מיר געפונען אין חז"ל (גיטין מא): אין דרכה של אשה לחזר על בתי דינין, וביבמות (מב): אמר אביי אשה בושה לבא לבית דין. און מיר געפונען אויך להלכה בהלכות צדקה אז אויב שטייט א גאנצע שורה מיט מענער צו נעמען עסן פון א קופת צדקה, און נאר איין פרוי געפונט זיך אין די שורה, אז די הלכה אז אפילו זי איז נישט די ערשטע אין די שורה דארף מען איר געבן קודם, ווייל א פרוי איז בושתה מרובה, די פארמאגט מער בושה ווי א מאן ממילא אויב באקומט זי נישט, וועט זי זיך שעמען ארומצוגיין ביי די טירן.

די יסוד פון די אלע טבעיות פון א פרוי איז 'הרגשים' געפילן, אויב א פרוי וועט זיין עדות צו א מארד אד"ג וועלן אירע הרגשים גובר זיין אויפן שכל וואס איז א עיקר יסוד פון עדות'שאפט צולייגן די געפילן און די זייט און בלויז דערציילן די מעשה אהן קיין הרגשים. די תורה האט זייער אפגעהיטן אויף די הרגשים פון א פרוי, ווייל א פרוי דארף זיין א מאמע פאר די קינדער, וואס אויפצוען קינדער פארלאנגט גאר אסאך עדינות און הרגש עס איז א פליכט וואס די עקרת הבית טוט בעסער ווי א מאן.

א דוגמא איבער די כח ההרגש וואס איז שטערקער ביי א פרוי ווי א מאן, וועלן מיר ציטירען פון 'ספר שערי מדע' מאמר 'א געלינקטער' : וועלכע זייט זייט האלט מען א קינד? א אינטערעסאנטע זאך וועט איר באמערקן, א מאמע וועט האלטן איר קינד אויף די לינקע זייט, און א טאטע אויף די רעכטע זייט! (טראכט א מינוט!) עס ליגט דערינען נפלאות הבורא. די געפילן פון א מענטש ווערט קאנטערלירט דורך די רעכטע זייט פון די מח, און ווי פריער ערווענט איז די רעכטע זייט פון די מח אחראי אויף די לינקע זייט פון די קערפער. כביכול האט ברוב חסדיו ארייגעגבן די חוש פון געפילן ביי א פרוי מער ווי א מאן, אז זי זאל האבן די געדולד און נערווען זיך אפצוגעבן מיט די קינדער, ווי חז"ל זאגן "נשים דמעתן מצויה" פרויען וויינען מער ווי מענער ווייל זייער כח פון געפיל איז שטערקער. דעריבער וועט א פרוי האלטן איר קינד אויף די לינקע זייט ווייל די געפילן פארמערן זיך בשעת'ן האלטן דאס קינד. אבער א מאן \ טאטע וועט האלטן דאס קינד מיט די רעכטע הענט ווייל עס פארמאגט פשוט מער כח, ער האט נישט די ספעציעלע געפילן וואס א מאמע פארמאגט.

עפילאג:


מיר האבן בלויז צוגעברענגט עטליכע ביישפילן, צו זעהן ווי אזוי די דעת תורה נעמט ארום א געשעניש: עד אחד איז קיין עדות – געפילן זענען קעגנזייטיג צו עדות – און מצד שני קען מען געדענקן אזאך פאר יארן. – ברוך שנתן תורה לעמו ישראל.


[א] ^ עי"ש לשונו הזהב: ואחריו כח השומר, מזכיר לעניינים מה שהשיג, כמו שהזאב שונא והבן אוהב, והאהבה וההיזק והאימות וההכזבה למחשבי עי"ש בדבריו.
[ב] ^ שני עדים: בטעמו נחלקו המפרשים: גזירת הכתוב, וזו הנהגה, כלומר אנו רק פוסקים את הדין, אך המציאות עדיין לא ידועה לנו (רמב"ם יסודי התורה, ח,ב. שו"ת חתם סופר אה"ע ח"ב קל"א ד"ה ואב"ע – וע' בקובץ יסודות וחקירות). – לעומת זה הבאנו בפנים דעת הנתיבות שהוא מסברא, שלא נאמר ש'שני' העדים משקרים. ובאבני נזר (אהע"ז קא) הוסיף: שבית דין לא פוסקים על פי ה'ידיעה' אלא ע"פ ה'ראייה', וע"י העדות נחשב כאילו הבית דין עצמם ראו.
[ג] ^ עד אחד: להוגי התלמוד המושג 'עד אחד' אינו דבר פשוט אלא שונה בכל דין. לגבי כמה דינים עד אחד נאמן, לגבי איסורין, לחייב שבועה (כתובות פז), לטומאת סוטה (סוטה ב) ועוד. ההסבר שבממון כללי אינו נאמן ולגבי איסורים נאמן, מבאר ה'קובץ שיעורים' (קידושין צ) שמועיל רק במקום שצריך רק גילוי מילתא בעלמא פרט מתוך המעשה, אך לא להעיד על המעשה כולו.
[ד] ^ בשו"ע חושן משפט (הלכות עדות סימן כח בסעיף י') ברענגט די מחבר פונעם טור ומקורו בירושלמי בזה הלשון: אם העדים אומרים עדותן מכוונת בלשון אחד ממש יש לחוש שמשקרים ובעצה אחת כיוונו לשונם וצריך לחקרם ולדרוש אותם!
[ה] ^ כידוע שי' רבינו יקיר בתוס' (יש חולקין ע"ז). וע'י בהגהות אשרי (גיטין פ"א סי' י) מטעם שאינו אחיך ולא עדיף מעבד. או משום שהוא גזלן (עי' בהגהות אשרי שם מספר החוכמה), ונפק"מ לגוי שאנו יודעים שהוא נאמן, האם גם הוא פסול כי אינו אחיך, או שהוא כשר כי עליו אין חשש גזלן. (ועי' בקצות סח,א).
[ו] ^ הדין דעד אחד נאמן באיסורין ידוע שי' התוס' (גיטין ב) דנלמד מנדה, דכתיב וספרה לה שבעת ימים ואחר תטהר. הדין דעד אחד נאמן, אינו משום דין עדות אלא משום גילוי מילתא בעלמא. עי' במפענח צפונות קונטרס מאה סברות פה.
[ז] ^ הריטב"א (נדה מה) כתב לחלק בין 'בינה יתירה' ל'דעתן קלות', וז"ל: בינה יתירה, פירוש שממהרת להבין, דאי לא, אמרינן נשים דעתן קלות, עכ"ל. וכבר ציינו דדברי הריטב"א מתאים להמדרש: ויבן, מלמד שנתן הקב"ה בינה לנקבה יותר מן הזכר, אבל הזכר לאחר שהוא גדול ויוצא לחוץ לומד בינה מבני אדם, לכך האיש כשהוא גדול מבין יותר מן האשה. כלומר הכוונה של בינה יתירה היא בינה 'מוקדמת'. – לשי' ר' שמעון בן אלעזר (נדה שם) דדברים האמורים בתינוקת בתינוק אמורים, דהיינו שלתינוק (זכר) יש בינה יתירה שהתינוק מצוי בבית רבו נכנסת בו ערמומית תחלה. מבארו בתוס' ומוסיף התוס' הרא"ש על אתר: ואפילו אין לו רב, רגיל לצאת ולבא ומתפקח יותר (משא"כ נקיבה כל כבודה בת מלך פנימה). ובתוס' הרא"ש מוסיף: ואפי' אין רגיל כלל אין תולדתו משתנית מאבותיו ואבות אבותיו.

ווי איז דאס געשעהן?

אלע לעבעלס

א בליק א שמייכל אבאמאקעיר אבדול פאטאח על-סיסי אבדולא יאמין אביגדור ליבערמאן אברהם מרדכי מלאך אגודת ישראל אגריקולטור אדאלף היטלער אהייא אהרן בנציון ווידער או. דזשי. בי. עי או.דזשעי. פּעק או.יו. אובער אוגאנדע אודיא אודע לאנדבאוער אוהורו קעניאטא אוויאציע אוזבעקיסטאן אוטיזם אויסטראליע אומאן אומאר על-ראזאז אונגארן אוקראינע אוראגוויי אורין העטש אושען אינפיניטי אזיע אזערבידזשאן אי.יו. אי.סי.בי. אי.פי.עי. איאטאלא כומעיני איבעי איבערוואג אידישע הויפן איוואנקע טראמפ איטאליע איטסונארי אנאדערא איי.אר.עס. אייאווע איידעהא אייווארי קאוסט אייסיס אייסלאנד אייק קאוועלאדזשע אייקיע אייראפע איירלאנד אילינאי אילעין טשאו אימיגראציע אימעילגעיט אימעילגעיט 2.0 אימפיטשטמענט אינדאנעזיע אינדיאנא אינדיע אינדיען פוינט אינטעל אינטערוויא אינטערנאַציאָנאַל אינטערנאציאנאלן ספעיס סטאנציע אינטערנעט אינטערעסאנט אינטערפאל אינסטעגראם אינפראסטרוקטור איסט ריווער איסלאמישע דזשיהאד איראן איראק איתמר גינצבורג אכמעד ראכאמי אכסאן איקבאל אל-על אלאבאמא אלאסקע אלאסקע עירליינס אלבאניע אלבערטא ניסמאן אלבערטא פודשימארי אלדזשיריע אלט-רייט אלטערנעיט סייד פארקינג אלי לארידזשאני אליבאבא אלידזשיענט עיר אליווער נארט אלכסנדר אקאסטא אלען דערשאוויץ אלעקס אזאר אלעקס דזשאונס אלעקס וואן דער זעוואן אלעקסאנדער דאונער אלעקסאנדריע אקעסיע-קארטעז אלעקסיי נעוואלני אלעקסיס ציפראס אלערגיע אמאן אמנעסטי אינטערנאציאנאל אמעריקע אמעריקען עירליינס אנאטאלי אנטאנאו אנאליז אנגאלע אנגעלע מערקעל אנדרעי דודא אנטאני סקאראמוטשי אנטאניא גוטערעז אנטאניא לעדעזמא אנטי-טראסט אנטיסעמעטיזם אנטיפא אנקעטע אסאסיעטעד פרעס אסטמא אסקאר לאפּעז ריווערא אפגאניסטאן אפסטעיט נ.י. אפעק אפקויפן און פאראייניגונג אפרים הערשקאוויטש אפרים שעהר אפריקע אקאיעד אולא אקלעהאמע אר.טי. אר.סי.סי.עס. אראס אגאלאראוו ארגענטינע ארטיפישעל אינטעלידזשענס ארי ווייזער אריזאנע אריטריע ארכעאלאגייע ארמעניע ארנאלד שווארצענעגער ארעגאן ארץ ישראל ארקענסא אשראף גאני באב מענענדעז באב קאורקער באבוב באהאמעס באו דיטעל באואינג באכראין באליוויע באליסטישע וואפן באמבארדיער באן קי-מון באנגלאדעש באנק אוו אמעריקע באנקראט באסטאן גלאוב באסניע באצאלטע אנאנס באקא האראם באקסד.קאם בארא פארק באראק אבאמא בארבארא אנדערוואוד באריס דזשאנסאן באשאר אל-אסאד באשעפעניש רעכט בודזשעט בולגאריע בזק בי-1-בי בי-ענד-עידזש בי.בי.סי. בי.עם.דאבעליו בי.פי. ביאלאגישע וואפן ביבי נתניהו ביטקוינס ביל געיטס ביל דעבלאזיא ביל לארקין ביל קלינטאן ביל קעסידי בילדער בינגאו בלו ארידזשין בלוטיגע שיסעריי בלומינג גראוו בלומינגבורג בלעקוואטער בעטא אראורקע בעל התניא בעלארוס בעלגיע בעלזא בען סאס בען קארדין בען קארסן בענגלאדעש בעסט ביי בערל טויבער בערל לאזאר בערני סענדערס בערקשייער בראזיל בראנקס בראק לאנג ברוך גארין ברוך דיין האמת ברוס ראונער ברוקלין ברידזשגעיט בריטיש עירוועיס ברייטבארט ניוז ברייען קאלב ברייען קעמפ ברייען ראסס ברייען שאטז ברית מילה ברסלב ברעד לענדער ברעד פארסקעיל ברעט קעווענאו ברעיקינג ניוז ברעקזיט גאו דעדי גאלדמאן סאקס גאן קאנטראל גאסט עדיטאריאל גואטאמאלא גואם גוגל גוואנטאנאמע בעי גולן בערג גור גורביר גרעוואל גזירת גיוס גיבראלטאר גייקא גמליאל כ"ץ געזונט געזעץ געזעץ ענפארסמענט געמבלינג גערי דוד קאהן געריכט גראפיטי גרוזיע גריכלאנד גרינע פארטיי גרעב גרעג עבאט גרעג פענס דאוג דוסי דאוג דזשאונס דאמיניק ראפּיני דאמיניקען רעפובליק דאן לעמאן דאן מעקגעהן דאנא ברעזיל דאנא רארבאכער דאנעלד טאסק דאנעלד טראמפ דאנעלד טראמפ דזשוניער דאנקין דאונאטס דאקומענטן דוב הייקינד דוד בירנבוים דוד גרינפעלד דוד הערש מאנדל דוד וואנונו דוד פריעדמאן דוישטע באנק דושינסקיא דזשאבס דזשאו ארפעא דזשאו בארטאן דזשאו ביידען דזשאו לאוטע דזשאו ליבערמאן דזשאו מענשין דזשאול דזשיאמברא דזשאוסעף פערקאוקאו דזשאיר באלסאנארא דזשאן באלטאן דזשאן בוראסאו דזשאן ברענען דזשאן דאוד דזשאן טאורי דזשאן טעילאר דזשאן טעסטער דזשאן מעקעין דזשאן עף. קענעדי דזשאן פאדעסטא דזשאן קאנינגהעם דזשאן קאניערס דזשאן קארנין דזשאן קעלי דזשאן קעסיק דזשאן קערי דזשאנאטאן פאלארד דזשאנסאן-און-דזשאנסאן דזשאסטין טרודא דזשארדזש דאבעליו בוש דזשארדזש לעטימאר דזשארדזש סאראס דזשארדזש עידזש.דאבעליו. בוש דזשארדזש פאפאדאפולוס דזשארדזשיע דזשומאן וויליאמס דזשי-20 דזשי-7 דזשי.אי. דזשיבוטי דזשיל סטיין דזשים אקאסטא דזשים בריידענסטין דזשים דזשארדען דזשים דזשוסטיס דזשימי מאראלעס דזשימי קארטער דזשינע העספעל דזשעב הענסערלינג דזשעט עירוועיס דזשעט-בלו דזשעי אינסלי דזשעי סעקולא דזשעי.בי.פריצקער דזשעי.פי.מארגען טשעיס דזשעימס אינהאף דזשעימס אניעל דזשעימס וואוסלי דזשעימס פיעלדס דזשעימס קלעפער דזשעיסאן שעיפעץ דזשעיקאב זומא דזשענעט יעללען דזשענעראל מאטארס דזשעף בעזאס דזשעף מערקלי דזשעף סעשאנס דזשעף פלעיק דזשעפערי לארד דזשעפרי בערמאן דזשעקי ספּייער דזשעראד קושנער דזשעראום פאועל דזשערי בראון דזשערי נאדלער דזשערסי סיטי דזשערעמי קארבין די וואך די פיליפינען די פעד די צייטונג די.עיטש.על די.ען.עי. דייטשלאנד דייעביטיס דייעט דייען פיינסטיין דין תורה דינא דינע פאועל דיסקרימינאציע דיען העללער דיען סקעלאס דיפלאמאטיע דיק דורבין דירות דירעגולאציע דניאל העקסטער דעב פישער דעבאטע דעוויד אורבען דעוויד איגעי דעוויד דיוק דעוויד יאנסי דעוויד שאלקין דעווין נונעז דעווין פעטריק קעלי דעיוו רייטשערד דעיוויד אייק דעיוויד סיסיליען דעיוויד קאוטער דעיוויד קאטש דעיוויד קלארק דעלאוועיר דעלטא דעלטשי ראדריגעז דעמאקראטישע פארטיי דעמיטרי מעדוועדעוו דעמיטריאס פאגורטסיז דען דאנאווען דען קאוטס דעניעל אורטעגא דעניעל נייגרא דענמארק דער אוצר דער בלאט דער בליץ דער וועקער דער יוד דער שטערן דעראל אייסא דר. רפאל דראגס דראון דרום אפריקע דרום דעקאטע דרום סודאן דרום קאראליינע דרום קארעא דשאן פרילי דשואיש אמעריקען העריטעדש מאנאט דשעימס מעטטיס דשעימס קאומי דשעיסאן גרינבלאט דשערי-מענדערינג האוואאי האווארד שולץ האוזינג האום דיפאו האומלענד סעקיוריטי האוערד שולץ האופ היקס האיטי האלאנד האלאקאוסט האמזא אסאמא בין לאדין האנג קאנג האנדא האנדוראס האנדל האנדל דעפיציט האני מאליקי האניוועל האפינגטאן פאוסט האקים דזשעפריס האריקעין אירמא האריקעין האזעי האריקעין הארווי האריקעין לעין האריקעין מאריא האריקעין סענדי האריקעין פלארענס הארמוז הדס גאלדפארב הואוועי הואן קארלאס ווארעלא הוליא בארגעז הומא אבאדין הונגער היידאר על אבאדי היידראזשין באמבע היימלאז הייפערלופ הילטאן הילערי קלינטאן היסטאריע הלכה העלט קעיר הענריקע פענע ניעטע העק הערטז הערי ווילסאן העשי טישלער השגחה פרטיות וואו עיר וואודי דזשאנסאן וואולקאן וואטסעפפ וואל סטריט דזשורנאל וואל סטריט מארקעט וואלגרינס וואלד פייער וואלווא וואלוטע וואלטער שאוב וואלמארט וואלן וואלקסוואגאן וואנג איע וואפן האנדל וואצעפפ וואקסין ווארען באפעט וואשינגטאן די.סי. וואשינגטאן סטעיט וואשינגטאן פאוסט ווידא ווידעא וויזא וויזניץ וויי.פי.זשי. ווייאמינג ווייסע עקסטרעמיזם ווילבאור ראסס וויליאם באר וויליאם ברעדפארד וויליאמסבורג וויסנשאפט וויסקאנסין וויעטנאם וויען וויקטאר אורבאן וויקיליעקס וויקיפידיע ווירדזשין אטלאנטיק ווירדזשין איילענד ווירדזשיניע ווירטואלע רעאליטעט וולאדימיר פוטין וועטער וועטעראנען וועטערבאריכט וועיז וועימא וועלט האנדלס ארגאניזאציע וועלס פארגא ווענעזועלע ווענעטא וועסט נייל וויירוס וועסטשעסטער קאונטי ווערייזאן ווערמאנט ווערעזאנא בריק זאונינג זי.טי.אי. זימבאבווע זיקא וויירוס זעלבסט-דרייוונדיגע קארס זעלבסשטענדיגקייט זעליאז אנדריוו זקני ציון פראטאקאלן זשוליאן אסאנדזש זשורנאליזם חבד חברה הצלה חיזבאלע חיים דוד צוויבל חיים דייטש חילול השם חינוך חנוכה חסד חסידות חתם סופר טאהש טאון אוו פאלם טרי טאוני בלעיר טאוני האוואטער טאזשיקסטאן טאיאטע טאליבאן טאם גערעט טאם וואולף טאם טיליס טאם מארינאו טאם סטייער טאם פרייס טאם קאטאן טאם קארפער טאם שענאן טאמעס ברונעל טאמעס דינאפאלי טאמעס לאופעז פּיער טאנזאניע טאני שאריס טאפאן-זי בריק טאקער קארלסאן טארא קאונאו טארגעט טארטיקוב טוויטער טויט שטראף טויס.אר.אס טוניזיע טוריזם טורקמעניסטאן טי.מאביל טי.עס.עי. טי.פי.פי. טייוואן טיילאנד טיים מאגאזין טים דרעיפער טים מורפי טים רייען טינא סמיט טעאדאר אלסאן טעד קרוז טעכנאלאגיע טעלעגראם טעלעמארקעטינג טעלעקאמיוניקאציע טענעסי טעסלא טעקס טעקסאס טעראר טעריסא מעי טערקיי טראגעדיע טראוועל טראמפ אינטערנאציאנאלע האטעל טראמפ טורעם טראמפ פאנדעישאן טראמפ-רוסלאנד סקאנדאל טראמפקעיר טראנספארטאציע טראנספלענט טראנקריפט טרעי גאודי טרעיאן ווייט טרעפיק באריכט טשאד טשאי אינגווען טשאק גרעסלי טשאק שומער טשארלי בעיקער טשארלי דענט טשארלס קאטש טשילע טשעטשניע טשעכיי יאהו יאווערי מוסאוויני יאן סטאלטענבערג יאפאן יאפפעד יארגעי מאסאן יהודה גרין יו-טוב יו.עס. ארמיי יו.עס. מעיל יו.עס. נעווי יו.עס. עיר פארס יו.עס. פאוסטעל סערוויסעס יו.עס. קאוסט גארד יו.עס.עם.סי.עי. יו.עף.או. יו.פי.עס. יואל אשר לאבין יואל זילבער יוטא יולעט פעקערד יום העצמאות יום כיפור יונה כהן יוני הייקינד יוניאנס יונייטעד מאנרא יונייטעד נעישאנס יונייטעד עירליינס יוסאף טשאהאד יוסטיץ דעפארטמענט יוסי געשטעטנער יורא יושע לאווי יעדאניס ראדריגאז יעוועטע קלארק יעקב ליצמאן יעקב משה גאנץ יצחק אולמאן ירדן ירושלים ירושלים אנערקענונג ישי שאלאמאן ישראל בער שטיין ישראל היום ישראל כץ כאמאס כאסאן נאסראלא כאסאן רוכאני כאסני מובאראק כואן ארלאנדא הערנענדעז כותל המערבי כינע כעמישע וואפן כפרות כפת ברזל‎ כשרות לאאס לאורע אינגרעם לאטארי לאטוויע לאמאר אלעקסאנדער לאמבארדי לאנג איילענד לאנדאן לאס אנדזשעלעס לאקהיד מארטין לבנון לג בעומר להתחזק לואיזיאנא לואיס סעפולוועדא לואיס פאראקאן לואיס פערדינאנד דעסטאושעס לוטער סטרענדזש לוי מאיער לוי סענדערס לופטהאנזא לוקסעמבורג לי הארווי אסוואלד ליאפאלדע לאפעז ליביע ליו בארלעטא ליזשיאנעירס ליטע ליטעראטור לייוו לינדזי גרעהעם לינק'ד-אין ליסע מורקאוסקי ליענדרא ענגליש ליפט ליקוי חמה תשע"ז לעבנסשטייגער לעגאלענד לעטישע דזשעימס לעיקוואד לעפטאפ פארבאט לערי קאדלאו מאד-סליידס מאדנע מאהאטיר מוכאמעד מאונט סיני העלט סיסטעם מאטעאס מאראוויטסקי מאיר בן-שבת מאיר לאבין מאכמוד אכמעדינעזשאד מאלאזיע מאלדיוואס מאלטא מאלי מאליסא מארק וויוועריטא מאלקאלם טורנבאל מאמענט מאגאזין מאן דזשי-אין מאנהעטן מאנופעקטשורינג מאנטענא מאנטענעגרא מאנטריאל מאניועל לאופעז אובראדור מאניס שעהר מאנסי מאסאטשוסעטס מאסוד בארזאני מאפע מאקסין וואטערס מאקעדאניע מאראטאן מאראקא מארגען סטענלי מארטי גאלדען מארטי וואלש מארטין שולץ מארטין שקרעלי מאריאנא ראזשאוי מארין לא-פען מארק ווארנער מארק זאקערבערג מארק לעווין מארק מעדאוס מארק קארעלא מארקא רוביא מארשאל איילענדס מוזיק מוטה פראנק מוכאמאד אבאס מוכאמעד בין סאלמאן מוכאמעד זשאוואד זאריף מוכאמעד מורסי מוכאמעד נאאור מון דזשי-אין מונקאטש מוסד אמרי שפר מוסלעמענער מוסר מוקטאדא על-סאדר מורסא מזל טוב מיאמי מיאנמאר מיגועל דיאז-קאנאל מידיא ליעקס מיזורי מיט ראמני מיטל מזרח מיטש מעקאנעל מייק דובקע מייק לי מייק פאמפעיא מייק פענס מייק ראדזשערס מייקל בלומבערג מייקל גרים מייקל האראוויץ מייקל כהן מייקל סאסמאן מייקל פלין מייקראניזיע מייקראסאפט מיכאאיל סאקאשווילי מיליטער מינעסאטע מיסיסיפי מיק מולוועיני מירון מישאל אואון מישאל טעמער מישיגען מישעל באומען מנשה ישראל רייזמאַן מעדיקעיד מעדעצין מעוולאט קאוואסוגלא מעט בעווין מעט גאועטז מעט-לייף מעטיו היימבאך מעטיו לעסער מעטעאס מאראוויצקי מעין מעיסיס מעלאניע טראמפ מענטל העלט מענטשן רעכט מענינדזשייטיס מעקסיקא מעקסיקאנער וואנט מערב ווירדזשיניע מערילאנד מעריסט מעריק מעשיות מקומות הקדושים משה דוד נידערמאן משה ליאון משה נחום קרויס משה רוטברג משה שטערנבוך נ.י. אסעמבלי נ.י. נ.דזש. פארט אויטאריטי נ.י. סיטי קאונסיל נ.י. סענאט נ.י. פּרעסביטעריען נאווארטיס נאטא נאטאלי וועסעלניטסקאיא נאסא נאפטא נאקיע נארוועגיע נארטוועסט עירליינס נדבורנא נוארק נוקלעארע וואפן ניאגרא פאללס נידיא וועלאסקועז ניו דזשערסי ניו העמפשער ניו זילאנד ניו יארק טיימס ניו יארק סטעיט ניו יארק סיטי ניו יארק פאוסט ניו מעקסיקא ניטא לאווי ניידזשיריע ניידזשעל פאראדזש ניידזשער ניין עלעווען אטאקע נייע בוך נייעס בלעטלעך ניעל גורסאטש ניק עירס ניקאול מאליאטאקיס ניקאל פאשיניאן ניקאלעס מאדורע ניקאלעס סארקאזי ניקאלעס קרוז ניקאראגווא ניקי העילי נעבראסקע נעוואדא נעט נוטראליטי נענסי פעלאוסי נעפאל נעראנדרא מאודי נעשאנעל גארד נפתלי מאסטער נתן אייזיקסאן סאאד הארירי סאדיק קהאן סאודי אראביע סאוט טשיינע סי סאוטוועסט עירליינס סאטמאר סאל אלבאניז סאלווא קיער סאלוואדאר סאלוואדאר נאסראלא סאלמאנעלא סאמאליע סאמי אנאן סאן דיאגא סאן פראנציסקא סאני סאנקטוארי שטאט סאנקציעס סאשעל מידיא סודאן סוואזילאנד סוזען קאלינס סוזען רייס סוכות סועז קאנאל סופרים קאורט סטאניסלאוו יעזשעוו סטארבאקס סטוארט לופטפעלד סטיוו בענאן סטיוו דעינס סטיוו מענוטשין סטיוו ניוהאוז סטיוו סקאלייס סטיווען מיללער סטיווען סארענסען סטיווען פעדדאק סטעטן איילענד סטעיט דעפארטמענט סטעפאניע מיינער סטרייק סי.איי.עי. סי.בי.עס. סי.די.סי. סי.ווי.עס. סי.ען.ען. סי.עס.עקס. סי.עף.פי.בי. סיטגאו סיטי בייק סייבער אטאקע סייבער סעקיוריטי סייפולאו סייפאוו סייפרוס סילוועסטער טורנער סינגאפאור סינגאפאור עירליינס סינטיע ניקסאן סיערע ליאון סיקרעט סערוויס סיר סיריע סלאוואניע סלאוואקיי סנעפ סעבעסטשען גארקע סעבעסטשען קורטז סעווען עלעווען סעט ריטש סעלי יעיטס סעם קלאוויס סעמסאנג סערא האקעבי סאנדערס סערביע סערגיא מאטארעלא סערגעי גארקאוו סערגעי דעבקייעוו סערגעי לאווראוו סערגעי קיסליאק סערגעי ריאבקאוו סערזש סארזשיאן סעריל ראמאפוסא ספארטס ספייגעיט ספינקא ספיריט עירליינס ספעיס עקס ספעיס פארס ספערן ספרינט סקאט גערעט סקאט וואלקער סקאט מאריסאן סקאט סטרינגער סקאט פרואיט סקאטלאנד סקאנדאל סקווירא סקול באס סרי לאנקא עבאלע וויירוס עבי האנטסמאן עגיפטן עגיפטן-עיר עד גילעספי עד דעי עד ראויס עדווארד סנאודען עדווארד פילליפ עדווארד ראיס עדעם שיף עזרא קאהן-וואטניק עטיאפיע עטנע עי-321-על-אר עי.בי.סי. עי.די.פי. עי.טי. ענד טי. עי.סי.על.יו. עי.על.עס. עיטש.אר. מעקמעסטער עימי קלאבוטשער עיר בי-ענד-בי עיר פרענס עיר קאנאדע עירבאס עירבאס 320 עירבאס 350 עירבאס 380 עירוב על באגדאדי על דזשאזירא על פרענקען על קאידא על שאבאב על.דזשי.בי.טי. עליאט ענגעל עליזאבעט ווארען עליס וועלס עלען מאסק עלעקטארעל קאלעדזש עלעקטריק קארס עלעקשאן 2016 עלעקשאן 2018 עלעקשאן 2020 עלעקשאן 2021 עם.טי.עי. עם.עס.13 עם.עס.ען.בי.סי. עמא וואלף עמטרעק עמינענט דאמעין עמיראטן עמירעיטס עירליינס עממאנועל מאקראן עמעזאן עמעט פלאד עמערסאן מענאנגאגווא ען.או.עי.עי. ען.אר.עי. ען.בי.סי. ען.וויי.יו. ען.וויי.פי.די. ען.טי.עס.בי. ען.עס.עי. ענגלאנד ענדרו גאלדשטיין ענדרו מעקעיבי ענדרו ענגלין ענדרו קאומאו ענדרויד ענווייראמענטאל ענטאני ווינער ענערגיע ענציקלאָפּידיע עס.אי.סי. עסטאניע עסטרייך עסקנות עף-15 עף-16 עף-35 עף.בי.איי. עף.די.עי. עף.די.ען.וויי. עף.טי.עי. עף.סי.סי. עף.עי.עי. עפל עצות און הילף עקאנאמיע עקוואדאר עקזעקוטיוו ארדער עקיופאקס עקסאן מאביל עקסידענט עקסעס אויל פייפליין עקסקלוסיוו ערד ציטערניש עריטרעיע עריק אלריטש עריק גאנזאלעס עריק גארסעטי עריק האלדער עריק טראמפ עריק סוואלוועל עריק עדעמס עריק שניידערמאן פאבלא קוזינסקי פאדעסטא גרופ פאדערשטע זייט פאול לעפעידזש פאול מענעפארט פאול נעהלען פאול רייען פּאוליעוו פאולענד ספרינג וואסער פאטולא גולאן פאליטיק פאליטיקא פאליציי ברוטאליטעט פאליציי שיסעריי פאלסבורג פאלעסטיניע פאלעסטינער אויטאריטעט פאלשע נייעס פאנאוועזש פאנאמא פאפא פאקיסטאן פאקס ניוז פאראגוויי פאראדייס פאפירן פארבס פארד פארדאן פארט לאדערדעיל פארטא ריקא פארטוגאל פארטיידיגונג דעפארטמענט פארקינסאנס פוטש פוילן פון אידישער ווינקל פון אייוועלט פון די צייטונג פון דער בית פון דער יוד פון דער יושב ראש פון דער מעלדונג פון דער קלאסיפיידס פון המספיק גאזעט פון חיבורי הקהילה פון יעזורו פון ישיבה ווארלד ניוז פון להתחזק פון לוח היום פון לוח הציבור פון פיינע נייעס פון ק"י וואכנשריפט פון קאווע שטיבל פון קול ברמה פון קוק ווינקל פון קעטסקיל נייעס פון שערי מדע פורים פי.די.עף. פי.קעי.קעי. פיאט קרייסלער פיו ריסוירטש פיטער גאלינסקי פּיטער נעווארא פיטער סטראוק פיטער סטראזשק פייזער פייער פיל מורפי פיליפ גאלדבערג פיליפ העמאנד פימא פינאנץ פינחס גלויבער פינלאנד פלארידע פלו פליטים פליעדיגע קאר פלעטבוש פסח פסיכאלאגיע פעדעקס פעדעראלער רעילראוד אדמיניסטראציע פעדעריקא ווילסאן פעדעריקא מוהאריני פּעטי מאורי פעטרא פאראשענקא פעטריק ליטעל פעיסבוק פען סטעישאן פענסילוועניע פעסקא פערו פערסישן גאלף פעשמערגא פראטעסט פראנטעיר עירליינס פראנקרייך פרידאם קאקוס פריט באהרארא צדקה צהל צונאמי ציווילע קריג ציוניזם ציפערן צניעות צענזוס צענזור צפון דעקאטע צפון קאראליינע צפון קארעא קאוועיט קאורי בוקער קאורי דזשאנסאן קאורי לאוואנדאוסקי קאורי סטוארט קאזאכסטאן קאטאלאניע קאטאר קאטאר עירליינס קאלאמביע קאלאראדא קאליד אלי קאליפארניע קאלעד אלי קאמאלא העריס קאן עדיסאן קאנאדע קאנאקא-פיליפס קאנאר לעמב קאנגא קאנגרעס קאנדאליזא רייס קאנטינענטאל עירליינס קאנסומער פרייוועסי קאנסטאנטין קילימניק קאנסטרוקציע קאנספיראציע קאנעטיקוט קאסאווא קאסטא ריקא קאסטקא קאקא קאלא קאר אטאקע קארופציע קארטער פעידזש קאריביענס קארל אייקהאן קארלאס מאנאם קארלאס פוזשעמאנט קארס קארסיקע קהל לב טהור קהלא קדישא קו קלאקס קלען קובא קוויניפיאק קווינס קולטור קונסט קורדיסטאן קורדן קורצשלוס קידוש השם קים גודאנגא קים דזשאנג יאנג קים יאנג אן קים יאנג טשאל קינדליין קינדערליך קיסטאון אויל פייפליין קיסטאון ווירוס קיעט שילער קירוב רחוקים קירסטען ניעלסאן קלאגע קלמן יעגער קלעיר מעקעסקיל קעווין דע-ליאן קעווין מעקארטי קעטי ארינגטאן קעטי קראנינגער קעטלין וויין קעטסקילס קעי.דזשי.בי. קעיטי האקול קעיטי ערינגטאן קעיפ ווארדע קעלי סעדלער קעליען קאנוועי קעמבאדיע קענטאקי קעניע קענסאס קענסער קענעדי לופטפעלד קענעדי פיילס קענעט פרעיזשער קערען הענדעל קראאטיע קראון הייטס קראלי קראסנא קריג קרימינאל קריס וואלאס קריס מורפי קריס קאומאו קריס קאלינס קריס קריסטי קריסטאפער פארינא קריסטאפער קאונס קריסטאפער רעי קריסטין בלעסי פארד קריסטין דזשיליבראנד קריסטינא קירשנער קריפטא-קורענסי קרית טאהש קרית יואל קרעדיט סוויס ראאול קאסטרא ראב גאלדסטאון ראב פארטער ראבאט ראבערט באוערס ראבערט ווילקי ראבערט מוגאבי ראבערט מוללער ראבערט עסטארינא ראבערט פיקא ראד בלאגאיעוויטש ראד וויהלער ראד ראזענשטיין ראדזשער סטאון ראדיקאליזם ראדריגא דוטערט ראוד איילענד ראווי ראגביר ראיאטן ראילא אודינגא ראלף נארטעם ראם עמאניועל ראן דזשאנסאן ראן ראקוועל האנסען ראסיזם ראסיפ טאיעפ ערדאוואן ראש השנה רובען דיאז רודי דזשוליאני רויטע קרייץ רויטערס רויעל דאטש-שעל רומעניע רוסלאנד רוסלאנד-וואלן סקאנדאל רחל מעדאו רי יאנג הא ריטינק-עקס ריטעיל ריטשארד בוערי ריטשארד בור ריטשארד בלומענטאל ריטשארד ספענסער ריטשארד פאוסעט ריטשארד פעינטער ריטשארד קארדרעי ריטשארד קלארידא ריטשי טאורעז רייזע פארבאט רייט-עיד רייכערן רייען זינקע רייקערס איילענד רינאט אכמעטשין ריעל עסטעיט ריעק מאשאר ריק געיטס ריק סעקאון ריק סקאט ריק פערי ריק קאטאן ריקאל ריקארדא מארטינעלי ריקארדא ראסעלא רעגיאנאל ביקור חולים רעגירונג רעגירונג פראגראמען רעגירונג שאטדאון רעי לאהוד רעי מאר רעינס פריבוס רעליגיע רענד פאול רעפובליקאנער פארטיי רעקס טילערסאן שאהיד קאהאן אבאסי שאול עלאוויטש שאן העניטי שאן ספייסער שבתאי שווייץ שוועדן שומרים שחיטה שטורם שטורעם אלבערטא שטייער שי דזשינפינג שילע דזשעקסאן לי שינזא אבעי שיעורים שיפפינג שיקאגא שלום בית שלום מרדכי רובאשקין שלמה העלבראנץ שלמה יהודה רעכניץ שמואל בוטח שמחה דאסקאל שמחה פעלדער שמחות שעווראן שעלדאן סילווער שעלי מעיער שעלי סימאנדס שעלי קעפיטא שענדונגערס שפאניע שפיאנאזש שרה נתניהו שרעק און סטראשע תולדות אברהם יצחק תולדות אהרן תימן תפילה תשעה באב